Birinci Körfez Savaşı sırasında Musul ve Kerkük üzerinden kurmak istediği bölgesel hamleyi Özal başaramadı, Türkiye ıskaladı hayata geçirilemedi. Aradan 36 yıl geçti. Bu kez Amerika devreye girdi.
Ankara Büyükelçisi ve Irak-Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack, Kürdistan Bölgesi’nin geleceği hakkında açıkça konuşuyor; birlik, yerel yönetim, kurumlar ve enerji güzergâhlarına ilişkin mesajlar veriyor.
Barrack, “X” hesabından şu paylaşımı yaptı:
“Bugün, Kürdistan Yurtseverler Birliği (PUK) Siyasi Büro üyesi Darbaz Rasool ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) Doğal Kaynaklar Bakan Yardımcısı Ahmed Mufti, Kürdistan Bölgesi’nin geleceği üzerine bir tartışma için bana katıldılar.
ABD, Bölge’nin çeşitliliğini yansıtan güçlü ve birleşik bir Kürdistan Bölgesi’ni destekliyor. Tartıştığımız üzere, kalıcı birlik ancak yetki devriyle, yerel yönetimin güçlendirilmesiyle, kurumların takviye edilmesiyle ve daha fazla şeffaflığın teşvik edilmesiyle sağlanabilir.”
Özal başaramadı, Türkiye ıskaladı mı yoksa Türkiye ise aynı ölçüde görünür bir diplomatik inisiyatif ortaya koyamadı mı?
Ben o dönemin tanığıyım. 1990’da gazeteciliğin içindeydim; Körfez krizinin Ankara’da yarattığı tartışmaları, devletin zirvesindeki görüş ayrılıklarını ve Türkiye’nin önüne gelen seçenekleri izledim.
Bugün yaşananları değerlendirirken geçmişi hatırlatmamın nedeni nostalji değil. Çünkü 36 yıl önce açılmayan bir kapının, bugün Amerika’nın girişimleriyle yeniden gündeme geldi.
Körfez Krizi ve iki istifa
Irak, 2 Ağustos 1990’da Kuveyt’i işgal etti. Kriz, 17 Ocak 1991’de başlayan Çöl Fırtınası hava harekâtına, 24 Şubat’ta başlayan kara harekâtına ve 28 Şubat’taki ateşkese uzandı. Türkiye’nin nasıl bir rol üstleneceği, o günlerde Ankara’nın en önemli tartışmalarından biriydi.
Turgut Özal, Türkiye’nin gelişmeleri uzaktan izleyen bir ülke olmaması gerektiğini düşünüyordu. Musul ve Kerkük’ün geleceği, kuzeyden açılabilecek bir cephe ve Türkiye’nin savaş sonrasında bölgede üstleneceği rol bu arayışın parçalarıydı.
ABD Başkanı George H. W. Bush’un Özal’a kuzeyden harekete geçme ve Musul-Kerkük’te kalma konusunda Türkiye’ye yeşil ışık yaktı.
Özal’ın bölgeye ilişkin güçlü bir siyasi ve askerî hamle düşünüyordu. Bu görüşü o dönemin tartışmalarında açıkça yaşandı.
Bu sürecin önemli dönemeçlerinden biri, Millî Savunma Bakanı Safa Giray’ın 19 Ekim 1990’da istifasıydı. Giray’ın kamuoyuna açıkladığı gerekçe ANAP içindeki delege seçimi tartışması ve Başbakan Yıldırım Akbulut’la arasındaki güven ilişkisinin zedelenmesiydi.
Ancak gerçeğin Özal ile Giray arasında Musul- Kerkük’e askeri operasyon yapılması konusundaki iki yakın arkadaş ANAP’ın iki kurucusu arasındaki görüş farklılığıydı.
Giray’dan sonra Genelkurmay Başkanı Necip Torumtay da 3 Aralık 1990’da, Özal’la Körfez politikası ve izlenen yöntem konusundaki ayrılığın ardından görevinden ayrıldı.
Bu iki istifanın nedenlerini yalnızca açıklanan resmî gerekçelere indirgeyemeyiz. TBMM’de 15 Aralık 1990’da yapılan bir konuşmada, güvenlik konularındaki yetkililerin Cumhurbaşkanı’nın uygulamaya çalıştığı politikaları benimsemedikleri için istifa ettikleri açıkça dile getirildi.
Torumtay’ın istifasının arka planında da Türkiye’nin savaşa daha doğrudan sokulması, İncirlik’in kullanımı ve bu kararların nasıl alındığına ilişkin görüş ayrılıkları vardı.
Ben dönemin tanığı olarak Safa Giray’ın önce, Necip Torumtay’ın ardından gelen istifalarını Özal’ın bölgesel hamlesinden ve bu hamlenin Türkiye’yi götürebileceği yerden bağımsız değerlendiremiyorum.
Giray’ın parti içi gerekçesini öne sürdü, Torumtay’ın itirazı ise çok daha görünür biçimde Körfez politikasına yansıdı.
Başbakan Yıldırım Akbulut’un Özal’ın istediği kuzey cephesine ve Türkiye’nin savaşa aktif biçimde katılmasına mesafeli durması da bu siyasi ayrılığın parçasıydı.
Sonuçta Özal’ın projesi uygulanamadı. Türkiye tarihî bir fırsatı ıskaladı. Bu, benim o döneme ilişkin tanıklığıma ve siyasi değerlendirmeme dayanan kanaatimdir.
Özal başaramadı, Türkiye ıskaladı mı? 36 yıl sonra ABD sahada
Bugün “Kürdistan Bölgesi” denilen yer, bağımsız bir devlet değil; Irak Anayasası’nda tanınan federal bölgedir. Erbil, Duhok, Süleymaniye ve Halepçe vilayetlerini kapsar. Bu nedenle Barrack’ın açıklaması, bir bağımsızlık ilanına destek olarak değil, Irak içindeki bu bölgenin yönetim geleceğine müdahil olan güçlü bir diplomatik mesaj olarak okunmalı.
Kürdistan Bölgesi’nde KDP ile KYB arasındaki hükümet ve yetki paylaşımı krizi büyüyor. Yeni hükümetin kurulamaması ve KYB’nin 5 Kasım’da bölgesel hükümetten çekildiğini açıklaması, yeniden iki ayrı idare oluşabileceği kaygısını artırdı.
Bu ortamda Barrack, KYB Politbüro üyesi Darbaz Kosrat Rasul ve KBY Doğal Kaynaklar Bakan Yardımcısı Ahmed Mufti’yle görüştü. ABD’nin güçlü ve birleşik bir Kürdistan Bölgesi istediğini; kalıcı birliğin yetki devri, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, kurumların sağlamlaştırılması ve şeffaflıkla sağlanabileceğini duyurdu.
Barrack aynı gün Londra’daki Chatham House toplantısında da Kürt liderlere anlaşmazlıkları aşmaları ve Bağdat’la birlikte hareket etmeleri çağrısı yaptı. ABD’nin doğrudan müdahale etmeyeceğini, ancak teşvik edebileceğini, destek verebileceğini ve arabuluculuk yapabileceğini söyledi.
Yani Washington yalnızca bir görüşme yapmadı; bölgenin nasıl yönetilmesi gerektiğine ilişkin kendi yaklaşımını kamuoyuna ilan etti.
Özal başaramadı, Türkiye ıskaladı mı? Bu sorunun yanıtını elbette tarih verecek.
Ancak Özal’ın 36 yıl önceki hedefini Türkiye ıskaladı ama Amerika bu kez o bölgede aktif faaliyete başladı.
Petrol var; fakat mesele yalnızca kuyular değil
ABD’nin enerji çıkarlarını bu tartışmanın dışında tutamayız. KBY, 2025’te Amerikan şirketleriyle enerji yatırımı anlaşmaları imzaladığını duyurdu. Barrack’ın görüşmesindeki isimlerden birinin doğal kaynaklardan sorumlu bakan yardımcısı olması da petrol ve gaz başlığını daha dikkat çekici hâle getiriyor. Üstelik Chatham House konuşmasında uluslararası şirketlerin bölge gelirleri açısından önemine ve enerji güzergâhlarına değinildi.
ABD’nin amacının doğrudan petrol kuyularını ele geçirmek olduğunu bilmeyen yok.
Gerçek soru şu: Petrolün üretimini, ihracatını ve gelir paylaşımını belirleyen siyasi düzen kurulurken masada kim var?
Bugün ihracat, Bağdat, Erbil ve üretici şirketleri içeren düzenlemelerle Türkiye’deki Ceyhan hattı üzerinden yürütülüyor. Bu da Türkiye’ye enerji ve ticaret alanında önemli bir ağırlık veriyor.
Dışişleri uyuyor mu?
Türkiye’nin Irak politikasında Irak’ın toprak bütünlüğü, güvenlik, PKK’yla mücadele ve ekonomik ilişkiler temel başlıklar arasında. Ankara ile KBY arasında enerji ve ticaret temasları da sürüyor. Dolayısıyla Türkiye bütün etkisini kaybetmiş değil.
Fakat mesele yalnızca temas yürütmek değil; bölgenin geleceğine ilişkin diplomatik çerçeveyi kimin kurduğu. ABD’nin temsilcisi, Kürdistan Bölgesi’nin iç krizinde birlik, yetki devri, yerel yönetim ve enerji yatırımları üzerine açıkça konuşuyor. Ankara’dan ise bu girişime denk bir kamuoyu açıklaması veya siyasi çerçeve şu ana kadar görünür olmadı.
Diplomatik teamül açısından Barrack’ın Iraklı ve Kürdistan Bölgesi’nden yetkililerle görüşmesi için Ankara’nın izni gerekmez. ABD’nin Ankara Büyükelçisi sıfatını taşıması da onu Türkiye’nin temsilcisi yapmaz; kendi ülkesinin politikalarını izler. Asıl soru, Washington’ın bu kadar görünür biçimde devrede olduğu bir dönemde Türkiye’nin kendi hedeflerini ve bölge politikasını ne kadar duyurabildiğidir.
Özal’ın Musul-Kerkük üzerinden aradığı tarihî rolü Türkiye üstlenemedi. Bugün aynı coğrafyada ABD, Kürdistan Bölgesi’nin geleceği hakkında konuşuyor; petrolü, gazı, yönetimi, birlik ve kurumları birlikte ele alıyor. Benim gördüğüm tablo budur: Özal başaramadı, Türkiye ıskaladı; Amerika ise düğmeye bastı.
